Heimetsproch

Matzen 53

Extrait

STROSSBURGER REDDESARTE (53)

 

um : (dt. id.) Präposition : um ebber / ebbs erum - um de Disch erum stehn - um 's Hüs (erum) gehn - um 's Eck renne - àlles dräjt sich um ine (dl. ihn) - ebber um de Hals fàlle - um Wihnàchte, Oschtere (erum) - um die Zit - um d' Middààszit - es geht um 's Läwe - um 's Geld spiele - ebbs um 5 Zentimeter kerzer màche - rum un num.

Verbali / Vorsilb : umàrme (d' Màmme) - umböje (Hüs) - umbringe (ebber wo aam im Wäj isch) - umdecke ('s Dàch) - umfàlle (Baum bi 'me Sturm ; selbscht vor Hitz, vor Schwäche) - umfàhre (e Acker) umgehn (e Hindernis) - umgràwe (de Gàrte, e Ländel) - umhaue (e Baum) - umhàcke (e Stick Bodde) - umkehre (mit'em Auto) - umkeje (e Vàse) - umrenne (e schwächlichi Person) - umschmisse ( e Stüehl) - umsàttle (de Sàttel, de Berüef wechsle] - umschitte (Wàsser, Milich) - umstäche (de Gàrte, e Ländel) - umsteje (Tràm, Zugg) - umdüsche (Artikel, Wàr, Geld).

umesunscht / ummesunscht: (dt. umsonst) gratis odder ohne Wirikung - Wàs hesch genn defer? Nix, ich hàb 's ummesunscht g'krejt - Am Mittwuch kenne d' Kinder ummesunscht Karussel fàhre - fig. 's isch àlles ummesunscht (fer d' Kàtz): 's het nix genutzt - Jetz hàw ich widder ummesunscht g'schàfft - M'r plöjt sich àls ummesunscht.

Umhängel: (dt. Fenstervorhang) klaaner Umhàng - Uf Oschtere werre d' dräckete Umhängle gewäsche - Die Umhängle sinn àwwer nitt scheen gebiejelt ! syn. Fenschterdiechle

Umstànd: (dt. id.) in beese Umständ sinn : e Geschäftsmànn, wo in de Klemm stäckt - in andere Umständ sinn : e Frau, wo schwanger isch, e Kind erwàrt - « Màch ken Umständ, gib dich wie du bisch un màch mir 's nitt schwer ! » - unter andere Umständ hätt ich mitgemàcht - unter kaane Umständ, 's kommt nitt in Fröj !

Umwäj : (dt. Umweg) e Spàziergàng verlängere, nitt gràd üs gehn, àwwer e Sitewäj inschlaawe.

umzeje : (dt. umziehen, sich umziehen) in e neji Wohnung zeje, wàndle - sich umzeje : e ànders Kleid ànzeje.

Umzug : (dt. id.) vor eme Umzug stehn - de Umzug in d' nej Wohnung màche mer ends Monet - bim Umzug helfe - de tràditionell Umzug vum Tràchteveraan isch àllewil scheen - de Fàsenàchtsumzug un de Messti-Umzug sinn immer luschti - e Proteschtumzug - politischi Umzig werre àls verbotte. stüne

turne :

(dt. turnen) Er turnt jede Morje nooch'em Ufstehn - àm Bàrre / àm Reck / àn de Ring / uf 'em Pferd turne - d' kränkliche Schielere werre vum Turne befrejt - in de Paus turne als d'Junge in de Schüel iwwer Disch un Bänk- d' Kinder turne züe gern àm Geländer vun de Stäj (àm Stäjegeländer) - d' Büewe turne àls àn de Deppistàng - e Turnhàll - e Turnveraan - debescht Turner kriejt e.
Lorbeerkrànz odder e Medaj.

Typ /Tip :

(dt. id.) Kerl,- junger Mànn; Originàl - e g'fitzter, komischer, drolliger, schlöjer, sympathischer
Typ (Tip) - Der Typ dät mir g'fälle ! - denne Typ (Tip) wott ich nitt ! - G'spräch zwische zwei Màmselle uf 'em Bàl : "Siehsch denne Typ dort ? 's isch miner Patron, e g'fitzter Typ, e gelungeni Nudel !" -"Do kommt e Typ uf dich züe, der will sicher mit dir dànze !" - Der Typ g'fàllt mir nitt, 's isch nitt miner "Genre" - "Do kommt miner Typ (Liebschter), prowier numme nitt mir 'ne üszespànne (wegzeschnàppe)!" - Diss isch Widder typisch vun dir, glich schàlü ! (fr. "jaloux").

Tyrann :

(dt. id.) aaner, wo àlli kommediere un tyrannisiere will : der Chef isch e rechter Tyrànn ! - Im Fàll vun ere Hüsfrau sààt m'r "Hüstyrànn", àwwer au mànichmol wenn e Hüsherr àrich kleinlich isch un mit sine Mietslit nitt immer einig wurd.

uf:

(dt. auf) Präposition : uf ere Bànk sitze - e Blüemevàse uf 's Kommod stelle - uf e Baam gràttle -uf'em Mond lande - uf'em Land läwe - uf de Märik gehn - uf de Universität sinn - uf de Poscht Briefkepfle (dt. Briefmarken) hole - sin Geld uf d' Spärkass bringe - uf de Bàl gehn - de Taxi uf d' zehne (dt. 10 Uhr) b' stelle - uf die Art un Wiis - uf aanmol isch's eso g'sinn ! -Komm uf de G'stell doher !.
uf- (dt. auf- verbale Vorsilbe)

ufbàsse :

(dt. aufpassen) M'r müess ufbasse, wenn m'r iwwer d' Stros(s) geht.

ufbinde :

(dt. aufbinden) fig. aam e Bär ufbinde : ànlieje, ebbs glauwe màche, wo nitt wohr isch.

ufdresche :

(dt. aufdreschen) b'sorje -finde - hërehole - orgànisiere - « Wo het denn der diss vergriffene Büech ufgedrosche ? ».

ufgänn :

(dl. aufgeben) e Päckel uf de Poscht ufgänn - e Làde ufgänn : ufheere, züemàche - e Berüef ufgänn : nimmi üsiewe.

ufgàwwle :

(dt. aufgabeln) fange, finde : fig. Wo het denn der diss Maidel ufgegàwwelt ? (ken Kumpliment).

ufgehn :

(dt. aufgehen) d' Sunn geht im Winter spot uf - d' Noht isch ufgànge - fig. «dem werre d' Auwe noch ufgehn ! » : er wurd sich wundere.

ufgedunze :

(dt. geschwollen) sie isch g'schwolle im G'sicht: ufgedunze vun de Medikàmenter.

ufgetàckelt:

(dt. id.) ufgeputzt, im gros(s)e Stààt : Die àlt soll sich nitt ufgetàckelt hàn !

ufhàlse :

(dt. aufhalsen) niwwerschiewe, uflàde : ebber e Àrweit ufhàlse, wo m'r nitt selwer màche will.

ufhänke :

(dt. aufhängen) bi scheenem Wetter d' Wesch im Gàrte ufhänke – sich im e G'schäft e Làdehieter ufhänke (niwwerdräje) lonn.

ufhewwe :

(dt. aufheben) ebbs ufhewwe, wo g'fàlle-n-isch - Màch doch ken Ufhewwes devun : nitt àn d' gros(s) Glock hänke, giheim hàlte.

ufheere :

(dt. aufhören) 's heert uf mit räje - Heer uf ze trutze, ze grine ! - « Do heert doch alles uf! » : jetz isch genüe.

ufkomme :

(dt. aufkommen) àlle gelte kommt e nejer Mode uf - de Bàbbe will nitt fer d' Schulde vum sohn ufkumme - « Nix ufkomme lonn » : nix Schlechts iwwer ebber saawe lonn.

ufropfe :

(dt. aufrupfen) e Vorwurf màche : sie ropft mir àllewil deselb àlt Käs uf"

ufsässi:

(dt. aufsässig) ufsässi sinn : ebber ken Rüej lonn - er kommt àlle Dàà, er wurd ufsässi! - Rauch kànn aam ufsässi sinn/werre.

ufschierpfe :

(dt. aufschürfen) «Ich bin g'hejt / kejt un hàb m'r 's Knej / Knie ufg'schierft».

ufsperre :

(dt. aufsperren) e Fenschter ufsperre - fig. : « Mül un Nàs ufsperre » : stüne.

ufstecke :

(dt. aufhören) e G'schäft ufstecke, züemàche, ufheere - « Steck uf mit denne Plän ! » : Heer uf mit denne Spring ! - fig. pop. Er het nix debi ufg'steckt : verdient.

ufstifte :

(dt. aufhetzen) ufstupfe, ufhetze : jemes geje ebber ufstifte.