Un peu de vocabulaire
turne :
(dt. turnen) Er turnt jede Morje nooch'em Ufstehn - àm Bàrre / àm Reck / àn de Ring / uf 'em Pferd turne - d' kränkliche Schielere werre vum Turne befrejt - in de Paus turne als d'Junge in de Schüel iwwer Disch un Bänk- d' Kinder turne züe gern àm Geländer vun de Stäj (àm Stäjegeländer) - d' Büewe turne àls àn de Deppistàng - e Turnhàll - e Turnveraan - debescht Turner kriejt e.
Lorbeerkrànz odder e Medaj.
Typ /Tip :
(dt. id.) Kerl,- junger Mànn; Originàl - e g'fitzter, komischer, drolliger, schlöjer, sympathischer
Typ (Tip) - Der Typ dät mir g'fälle ! - denne Typ (Tip) wott ich nitt ! - G'spräch zwische zwei Màmselle uf 'em Bàl : "Siehsch denne Typ dort ? 's isch miner Patron, e g'fitzter Typ, e gelungeni Nudel !" -"Do kommt e Typ uf dich züe, der will sicher mit dir dànze !" - Der Typ g'fàllt mir nitt, 's isch nitt miner "Genre" - "Do kommt miner Typ (Liebschter), prowier numme nitt mir 'ne üszespànne (wegzeschnàppe)!" - Diss isch Widder typisch vun dir, glich schàlü ! (fr. "jaloux").
Tyrann :
(dt. id.) aaner, wo àlli kommediere un tyrannisiere will : der Chef isch e rechter Tyrànn ! - Im Fàll vun ere Hüsfrau sààt m'r "Hüstyrànn", àwwer au mànichmol wenn e Hüsherr àrich kleinlich isch un mit sine Mietslit nitt immer einig wurd.
uf:
(dt. auf) Präposition : uf ere Bànk sitze - e Blüemevàse uf 's Kommod stelle - uf e Baam gràttle -uf'em Mond lande - uf'em Land läwe - uf de Märik gehn - uf de Universität sinn - uf de Poscht Briefkepfle (dt. Briefmarken) hole - sin Geld uf d' Spärkass bringe - uf de Bàl gehn - de Taxi uf d' zehne (dt. 10 Uhr) b' stelle - uf die Art un Wiis - uf aanmol isch's eso g'sinn ! -Komm uf de G'stell doher !.
uf- (dt. auf- verbale Vorsilbe)
ufbàsse :
(dt. aufpassen) M'r müess ufbasse, wenn m'r iwwer d' Stros(s) geht.
ufbinde :
(dt. aufbinden) fig. aam e Bär ufbinde : ànlieje, ebbs glauwe màche, wo nitt wohr isch.
ufdresche :
(dt. aufdreschen) b'sorje -finde - hërehole - orgànisiere - « Wo het denn der diss vergriffene Büech ufgedrosche ? ».
ufgänn :
(dl. aufgeben) e Päckel uf de Poscht ufgänn - e Làde ufgänn : ufheere, züemàche - e Berüef ufgänn : nimmi üsiewe.
ufgàwwle :
(dt. aufgabeln) fange, finde : fig. Wo het denn der diss Maidel ufgegàwwelt ? (ken Kumpliment).
ufgehn :
(dt. aufgehen) d' Sunn geht im Winter spot uf - d' Noht isch ufgànge - fig. «dem werre d' Auwe noch ufgehn ! » : er wurd sich wundere.
ufgedunze :
(dt. geschwollen) sie isch g'schwolle im G'sicht: ufgedunze vun de Medikàmenter.
ufgetàckelt:
(dt. id.) ufgeputzt, im gros(s)e Stààt : Die àlt soll sich nitt ufgetàckelt hàn !
ufhàlse :
(dt. aufhalsen) niwwerschiewe, uflàde : ebber e Àrweit ufhàlse, wo m'r nitt selwer màche will.
ufhänke :
(dt. aufhängen) bi scheenem Wetter d' Wesch im Gàrte ufhänke – sich im e G'schäft e Làdehieter ufhänke (niwwerdräje) lonn.
ufhewwe :
(dt. aufheben) ebbs ufhewwe, wo g'fàlle-n-isch - Màch doch ken Ufhewwes devun : nitt àn d' gros(s) Glock hänke, giheim hàlte.
ufheere :
(dt. aufhören) 's heert uf mit räje - Heer uf ze trutze, ze grine ! - « Do heert doch alles uf! » : jetz isch genüe.
ufkomme :
(dt. aufkommen) àlle gelte kommt e nejer Mode uf - de Bàbbe will nitt fer d' Schulde vum sohn ufkumme - « Nix ufkomme lonn » : nix Schlechts iwwer ebber saawe lonn.
ufropfe :
(dt. aufrupfen) e Vorwurf màche : sie ropft mir àllewil deselb àlt Käs uf"
ufsässi:
(dt. aufsässig) ufsässi sinn : ebber ken Rüej lonn - er kommt àlle Dàà, er wurd ufsässi! - Rauch kànn aam ufsässi sinn/werre.
ufschierpfe :
(dt. aufschürfen) «Ich bin g'hejt / kejt un hàb m'r 's Knej / Knie ufg'schierft».
ufsperre :
(dt. aufsperren) e Fenschter ufsperre - fig. : « Mül un Nàs ufsperre » : stüne.
ufstecke :
(dt. aufhören) e G'schäft ufstecke, züemàche, ufheere - « Steck uf mit denne Plän ! » : Heer uf mit denne Spring ! - fig. pop. Er het nix debi ufg'steckt : verdient.
ufstifte :
(dt. aufhetzen) ufstupfe, ufhetze : jemes geje ebber ufstifte.
